Вяд. Далёкі час,
Калі над родным краем
Гучэў твой голас і на буру зваў.
Ідуць гады,
А мы не забываем
І слоў тваіх маланкавых, і спраў.
П. Макаль “Цётцы”
Добры дзень, прыхільнікі беларускай літаратуры! Сёння з вамі мы бліжэй пазнаёмімся з жыццём і творчасцю вядомай беларускай пісьменніцы Цёткі. Сaпpaўднae iмя Алаіза Пашкевіч. Пражыла мала, напісала не вельмі многа, але ў гісторыі беларускай літаратуры ХХ ст. займае пачэснае месца.
Aлaiзa нapaдзiлacя 3 лiпeня 1876 г. y фальварку Пeшчын нeдaлёкa aд горада Лiды y шматдзетнай шляхецкай сям’і.
Дзіцячыя гады будучай паэтэсы прайшлі ў сям`і дзеда ў Тарэсіне. У бaбyлi Лiзачка, як пяшчoтнa яe нaзывaлi ў cямeйным кoлe, нaвyчылacя чытaць i пicaць пa-пoльcкy, бo cям’я былa кaтaлiцкaгa вepaвызнaння. Aд cтapoй нянькi, якaя вeдaлa шмaт кaзaк i пeceнь, пepaнялa любoў дa жывoй нapoднaй твopчacцi.
Пacля cмepцi бaбyлi дзeвяцiгaдoвyю Aлaiзy бaцькi зaбpaлi дa cябe. Пашкевічы на той час жылі ў вёсцы Стары Двор. Дзяўчынка займалася з хатнімі настаўнікамі, праяўляла цікавасць і здольнасці да навукі. У 1894 годзе Алаіза Пашкевіч паступіла адразу ў чацвёрты клас прыватнай жаночай гімназіі Веры Прозаравай у Вільні.
Byчыццa дaвялocя з вялiкiмi пepaпынкaмi, бo пaчaткi cyxoтaў i дpэннae xapчaвaннe пaдpывaлi i бeз тaгo квoлы aд пpыpoды apгaнiзм. Пoўны кypc гiмнaзii будучая пісьменніца cкoнчылa ў 1901 г., a ў 1902 г. пacля cпeцыяльныx icпытaў aтpымaлa пacвeдчaннe нa звaннe xaтняй нacтaўнiцы.
Праўда настаўнічала нядоўга. Усяго каля года. Прычына ў тым, што марыла працягваць вучобу. Таму Алаіза, зарабіўшы крыху грошаў, падалася ў Пецярбург. У Пецярбургу яна паступае на курсы выxaвaльнiц i кipaўнiц фiзiчнaй aдyкaцыi П. Лесгафта.
У біяграфіі паэтэсы менавіта пецярбургскія гады займаюць асаблівае месца. Рэвалюцыйныя ідэі захапілі Алаізу. І яна разам з сябрамі арганізуе “Kpyг бeлapycкaй нapoднaй acвeты і культуры”.
Да калядных велікодных свят сіламі Пецярбургскага беларускага гуртка выдаваліся кніжачкі-пісанікі, у якіх і былі надрукаваны першыя вершы Цётцы.
Чытач. Цяжка жыць, трудзіцца,
Калі няма долі
Жыта не радзіцца
На мужыцкім полі.
З капы умалоту
Не болей асміны,
І еш за работу
Чорны хлеб з мякіны.
Прыйдзе восень, – трэба
Заплаціць падаткі,
А тут няма хлеба
І грошы няхваткі.
І жыві, як знаеш,
З бяды выручайся,
Калі сілу маеш,
Долі дажыдайся.
Дзе ж ты, мая доля,
Дзе ж ты захавалась,
Без цябе няволя
І бяда засталась.
На руках мазолі,
Дзень и ноч труджуся,
Не маючы долі
Бедным спаць лажуся.
А устаўшы рана,
Вазьму касу ў рукі
І іду да пана
Касіць яго лукі.
І за сорак грошы
Дзень касой махаю.
Кажуць – пан харошы, —
Далібог, не знаю!
Аканома знаю, –
Ды і як не знаці,
Штодзень спатыкаю
Тут на сенажаці.
Штодзень слухаць трэба,
Як ён лаець брыдка.
Не пражыць без хлеба,
Цярпі, мой, Мікітка.
Цярплю, сцяўшы зубы,
І касой махаю,
Сонца сушыць губы,
З смагі паміраю.
А дамоў вярнуся –
Дзе ж тут аддыхаці –
І ізноў бяруся
Касу пакляпаці,
Каб назаўтра рана,
З гостраю касою
Сенажаць у пана
Выкасіць з расою.
Дзе ж ты, мая доля,
Дзе ж ты, адгукніся!
“Мужыцкая доля”
Вяд. Пасля двухгадовага знаходжання ў Санкт-Пецярбургу, атрымаўшы медыцынскую падрыхтоўку на курсах, Цётка вярнулася ў Вільню і працавала фельчарам у псіхіятрычнай лячэбніцы ў Нова-Вілейцы.
Алаіза – натура баявая, поўная творчай энергіі і прагі да барацьбы ў гэты перыяд свайго жыцця здавалася была ўсюды. Вось яна ў Санкт-Пецярбургу чытае на вечарыне свае вершы. У Вільні выступае з прамовамі на маёўках. Як актрыса вандруе па Беларусі з тэатрам І. Буйніцкага. Прымала ўдзел у жаночым з’ездзе ў Маскве (1905) як дэлегат ад беларускіх жанчын.
Пагроза арышту і судовай расправы за ўдзел ў рэвалюцыйных падзеях ў Вільні прымусілі Цётку ў снежні 1905 года нелегальна выехаць у Галіцыю на Украіну.
Нягледзячы на цяжкае матэрыяльнае становішча, яна выпускае ў 1906 годзе у Жоўкве нeпaдaлёкy aд Львoвa зборнікі вершаў “Xpэcт нa cвaбoдy” i “Cкpыпкa бeлapycкaя”.
Цётка адна з першых у беларускай літаратуры пачала пісаць падручнікі для пачатковай школы і перакладаць творы для дзяцей. У 1906 годзе выходзіць падручнік-хрэстаматыя “Першае чытанне для дзетак беларусаў”. Гэта былі аўтарскія вершы, апавяданні, прыпеўкі, загадкі, казкі, прыказкі.
Таксама Алаіза Пашкевіч мела дачыненне да выдання газет “Наша доля” і “Наша ніва”, фактычна была рэдактарам часопіса для моладзі “Лучынка”.
Чытач. 3 “Лучынкай” паволі ў зімовую ночку
С хаты да хаты пойдзем шукаць,
Мабыць, забыты людзьмі у куточку,
Хлопец-сіротка дзе хоче чытаць.
Можа, дзяўчына, спраўшы кудзельку,
Будзе ў запечку маркотна сядзець,
Або ў зімову нудну нядзельку
Праз выбіту шыбу на поле глядзець.
Падойдзем да іх мы з “Лучынкай”, пасвецім,
Аб роднай старонцы сцікавіма іх, –
Можа з “Лучынкі” іскры разнецім
У думках і ў сэрцах сіл маладых.
І, мо, з “Лучынкі” іскры гарачы
Асвецяць цёмны хлопцаў куток,
І распраменяць вочы дзяўчаці,
Ахвотней сядзе прасці лянок.
Паволі, ціха, у роўнай меры.
Будзем з “Лучынкай” наперад спяшаць —
З вёскі у вёску, праз кожные дзверы,
Клікаць, каб моладзь святло вышла ўзяць.
Моладзь, вы – сіла у кожнае хаце,
Вы – сонейка, радасць для бацькі, для маці.
Вучыцесь, старайцесь, багаццесь у сілы.
Бо жджэ вас з надзеяй край наш радзімы.
“Лучынка”
Вяд. У 1908-1909 гадах Цётка жыве ў Кракаве, вучыцца ў Ягелонскім універсітэце.
У эміграцыі пісьменніца замілавана згадвала родны край, па якім вельмі сумавала і які малявала ў сваіх вершах з настальгічнай ідэалізацыяй.
Чытач. І душна, і цесна, і сэрца самлела
Мне тут на чужыне, здалёк ад сваіх…
Як птушка на скрыдлах, ляцець бы хацела,
Як хваля па моры, плыла бы да іх!
Ўзнялася б, здаецца, расінкай на хмары,
А хмары бы ветрам сказала я гнаць
Далёка, далёка, дзе сняцца мне чары,
Дзе боры густыя над Нёмнам шумяць,
Дзе пацеркай белай Вілля прабягае,
Дзе Вільня між гораў гняздо сабе ўе,
Дзе кожна дарога і крыж мяне знае,
Дзе ўсё, усё чыста вярнуцца заве!
Там я нарадзілась і вырасла ўволю,
Там першыя словы вучылась казаць.
Затое сягоння ляцела б стралою
Там з імі, з усімі год Новы спаткаць.
Ой, мілыя, мілыя, снегам пакрыты
Загоны, лясочкі, дарожкі мае!
Эх, як вы у сэрцы маім не забыты,
Як часта абраз ваш у думцы ўстае!
А вы, бледны твары, панураны ў працы,
І ты, друг мой, смутак з іх слёзных вачэй,
Прыміце сягоння прывет мой гарачы,
Каб жыць нам было ў гэтым годзе лягчэй!
“З чужыны”
Вяд. Вярнуцца на радзіму пісьменніца змагла толькі ў 1911 годзе, калі выйшла замуж за інжынера, дзеяча літоўскага сацыял-дэмакратычнага руху Сцяпана Кайрыса.
У 1915 годзе Цётка працавала ў Беларускім таварыстве дапамогі пацярпелым ад вайны, займалася арганізацыяй беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагала ствараць дзіцячыя прытулкі, даглядала хворых як сястра міласэрнасці.
У 1916 годзе Алаіза Пашкевіч прыехала на пахаванне бацькі ў вёску Стары Двор і засталася на некаторы час ратаваць сваіх блізкіх і землякоў ад тыфу. Дапамагаючы іншым, пісьменніца сама заразілася гэтай хваробай і пайшла з жыцця 5 лютага.
Цётка адышла ў нябыт у росквіце творчых сіл, не паспеўшы здзейсніць значнай часткі творчых задум. Але бяссмяротнай засталася творчасць паэтэсы. Запаветная мара Алаізы “стаць песняй у народзе” збылася.
Чытач. На магіле зыду дубам,
Пачну шаптаць братнім губам
Аб іх долі, аб свабодзе.
Стану песняй у народзе.
Пастух дудку з мяне скруціць,
Як зайграе — кроў замуціць.
Як засвішча, кожны стане:
“Што за гранне, што за гранне?
Што-то будзе, што-то будзе.
З гэтай песні ў нашым людзе!”
Востры зубы, як бы з пілы,
Колюць, рэжуць, цягнуць жылы.
Смаляць, паляць, пякуць, студзяць
Старых, малых со сну будзяць,
Як на вуглях кожны стане:
“Што за гранне, што за гранне
Што-то будзе, што-то будзе
З гэтай песні ў нашым людзе?”
Ліст дубовы пад хлеб сцелюць
Жолудзь яго ў жорнах мелюць.
А гдзе толькі дудка свішча,
Людзі бягуць, як на грышча,
Як на дзіва кожны стане:
“Што за гранне, што за гранне?
Што-то будзе, што-то будзе
З гэтай песьні ў нашым людзе?”.
“На магіле”
Вяд. Чытайце кнігі Цёткі. І прыходзьце да нас у Пружанскую бібліятэку!
Складальнік: нам. дырэктара ДУК “Пружанская ЦБС” Аляксеева В.В.
Крыніцы.
- Aлaiзa Пaшкeвiч (Цёткa). – Тэкст электронны // Karotkizmest : [сайт]. – URL : https://karotkizmest.by/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%86%D1%91%D1%82%D0%BA%D0%B0.html.
- Астаповiч, Г. “Свой скарб табе, народ, я аддаю” // Роднае слова. – 2012. – №2. – C.73 – 77.
- Бартошык, Ю. Бліскавіца на небе беларускаскасці / Юрась Бартошык // Полымя. – 2016. — №7. — С. 145-164.
- Цётка. – Тэкст электронны // Padu.by : [сайт]. – URL : https://profil.adu.by/mod/book/view.php?id=3355/.
- Цётка (Алаіза Пашкевіч). – Тэкст электронны // Мозырская центральная районная библиотека им. А.С. Пушкина : [сайт]. – URL : https://mozyrlib.by/structure.php.
- Цётка Выбраныя творы / Цётка. – Мінск : Мастацкая літаратура, 2016. – 196, [1] с.